Trong đời sống kinh tế – xã hội của người Việt Nam, hụi (còn gọi là họ, biêu, phường) là một hình thức huy động và tương trợ tài chính mang tính truyền thống, tồn tại từ lâu đời và vẫn còn phổ biến đến ngày nay. Đây là phương thức mà một nhóm người cùng thỏa thuận góp tiền hoặc tài sản theo định kỳ để lần lượt nhận một khoản tiền lớn theo thứ tự đã định. Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị hỗ trợ tài chính linh hoạt, việc chơi hụi cũng đặt ra nhiều vấn đề pháp lý cần được nhìn nhận một cách rõ ràng và đầy đủ.
Hình ảnh minh họa ( Nguồn Internet)
Trước hết, về mặt pháp lý, hụi không phải là hoạt động bị cấm tại Việt Nam. Pháp luật hiện hành, cụ thể là Bộ luật Dân sự năm 2015 và Nghị định 19/2019/NĐ-CP, đã thừa nhận hụi là một giao dịch dân sự hợp pháp nếu được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, minh bạch và không nhằm mục đích vi phạm pháp luật. Điều này cho thấy Nhà nước không phủ nhận giá trị của hụi trong đời sống dân sự, mà ngược lại còn đưa ra khung pháp lý để điều chỉnh, nhằm hạn chế các rủi ro phát sinh.
Tuy nhiên, để một dây hụi được coi là hợp pháp, cần đáp ứng một số điều kiện nhất định. Trước hết, các thành viên phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và tham gia trên tinh thần tự nguyện. Nội dung thỏa thuận phải rõ ràng, bao gồm số tiền góp, thời gian góp, thứ tự nhận hụi và trách nhiệm của từng thành viên. Đặc biệt, người làm chủ hụi phải có trách nhiệm quản lý, thu – chi minh bạch và trung thực. Pháp luật cũng khuyến khích các bên lập văn bản thỏa thuận nhằm tránh tranh chấp về sau, bởi trên thực tế, nhiều dây hụi vẫn chỉ dựa vào lời nói và sự tin tưởng lẫn nhau.
Dẫu vậy, thực tiễn cho thấy hoạt động chơi hụi tiềm ẩn nhiều rủi ro đáng kể. Phổ biến nhất là tình trạng “vỡ hụi” hoặc “giật hụi”, khi người tham gia hoặc chủ hụi không còn khả năng tài chính để tiếp tục góp, hoặc cố tình chiếm đoạt tiền của các thành viên khác. Những vụ việc như vậy thường gây thiệt hại lớn, không chỉ về tài sản mà còn ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc thiếu cơ chế kiểm soát, không có bảo đảm pháp lý rõ ràng và sự chủ quan của người tham gia.
Khi xảy ra vi phạm, tùy theo tính chất và mức độ, các bên liên quan có thể phải chịu nhiều loại trách nhiệm pháp lý khác nhau. Trước hết là trách nhiệm dân sự, bao gồm nghĩa vụ hoàn trả tiền và bồi thường thiệt hại. Trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng hơn, người tổ chức hoặc tham gia hụi có thể bị xử lý hành chính. Đặc biệt, nếu có dấu hiệu gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với các tội danh như lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, với mức hình phạt rất nghiêm khắc.
Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng hụi là một hình thức giao dịch vừa mang tính truyền thống, vừa có giá trị thực tiễn trong việc hỗ trợ tài chính. Tuy nhiên, để hạn chế rủi ro, người tham gia cần nâng cao ý thức pháp lý, lựa chọn những người đáng tin cậy, thiết lập thỏa thuận rõ ràng và luôn cân nhắc khả năng tài chính của bản thân. Việc hiểu và tuân thủ đúng quy định pháp luật không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn góp phần duy trì sự ổn định trong các quan hệ dân sự.
Lãi suất
Về lãi suất trong họ có lãi, Nghị định quy định: Lãi suất trong họ có lãi do các thành viên của dây họ thỏa thuận hoặc do từng thành viên đưa ra để được lĩnh họ tại mỗi kỳ mở họ nhưng không vượt quá 20%/năm của tổng giá trị các phần họ phải góp trừ đi giá trị các phần họ đã góp trên thời gian còn lại của dây họ. Trường hợp mức lãi suất giới hạn nói trên được điều chỉnh bởi cơ quan có thẩm quyền theo quy định tại khoản 1 Điều 468 của Bộ luật dân sự thì áp dụng mức lãi suất giới hạn được điều chỉnh đó.
Trường hợp lãi suất theo thỏa thuận hoặc do từng thành viên đưa ra để được lĩnh họ tại mỗi kỳ mở họ vượt quá lãi suất giới hạn nêu trên thì mức lãi suất vượt quá không có hiệu lực.
Về lãi suất trong trường hợp chậm góp, chậm giao phần họ, trường hợp đến kỳ mở họ mà chủ họ không giao hoặc giao không đầy đủ các phần họ cho thành viên được lĩnh họ, thành viên chưa lĩnh họ không góp phần họ hoặc góp phần họ không đầy đủ thì phải trả lãi đối với số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm trả.
Lãi suất phát sinh do chậm góp hoặc chậm giao phần họ được xác định theo thỏa thuận của các bên nhưng không được vượt quá mức lãi suất giới hạn quy định của số tiền chậm trả trên thời gian chậm trả, nếu không có thỏa thuận thì lãi suất được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn quy định của số tiền chậm trả trên thời gian chậm trả.
Trường hợp đến kỳ mở họ mà thành viên đã lĩnh họ không góp phần họ hoặc góp phần họ không đầy đủ thì phải trả lãi như sau: Trường hợp họ không có lãi, lãi suất được xác định theo thỏa thuận nhưng không được vượt quá mức lãi suất giới hạn quy định của số tiền chậm góp họ trên thời gian chậm góp, nếu không có thỏa thuận thì lãi suất được xác định bằng 50%/năm mức lãi suất giới hạn quy định của số tiền chậm góp trên thời gian chậm góp; trường hợp họ có lãi, lãi suất được xác định theo mức quy định tại khoản 5 Điều 466 của Bộ luật dân sự đối với họ có lãi.
Một số khuyến nghị pháp lý
Để hạn chế rủi ro khi tham gia hụi, cần lưu ý:
- Chỉ tham gia với những người quen biết, có uy tín
- Lập văn bản thỏa thuận rõ ràng
- Theo dõi minh bạch việc thu – chi
- Không tham gia các dây hụi có giá trị quá lớn hoặc lãi suất bất thường
- Cân nhắc khả năng tài chính trước khi tham gia
Tóm lại, chơi hụi không phải là hành vi trái pháp luật, nhưng luôn đi kèm với những rủi ro tiềm ẩn. Do đó, việc tiếp cận hoạt động này một cách thận trọng, có hiểu biết và có trách nhiệm là điều cần thiết trong bối cảnh xã hội hiện nay.
